Op korte afstand van het marktplein van Turnhout bevindt zich het voormalige hertogelijke kasteel, traditioneel toegeschreven aan de hertogen van Brabant. De oorsprong van het complex gaat terug tot de twaalfde eeuw, toen op deze strategisch gelegen plaats een versterkte residentie werd opgericht. Het kasteel fungeerde aanvankelijk als jachtverblijf en bestuurlijk steunpunt voor de vroege Brabantse hertogen, die het omringende Land van Turnhout als een belangrijk domein beschouwden binnen hun territoriale machtsbasis.
In de loop van de middeleeuwen en de vroegmoderne periode onderging het kasteel talrijke bouwkundige aanpassingen en uitbreidingen, die zowel het gevolg waren van veranderende militaire inzichten als van toenemende residentiële en representatieve behoeften. Door zijn functie als hertogelijke verblijfplaats ontving het complex geregeld hooggeplaatste gasten en speelde het een rol in verschillende politieke en dynastieke contexten. Onder de bewoners en gebruikers bevonden zich diverse vorsten en landvoogden, wier aanwezigheid het prestige van Turnhout aanzienlijk verhoogde.
Een belangrijk keerpunt in de geschiedenis van het kasteel vond plaats op 1 maart 1546, toen keizer Karel V het Land van Turnhout en het kasteel in beheer gaf aan zijn zuster Maria van Hongarije, landvoogdes van de Nederlanden. Onder haar bestuur werd de middeleeuwse verdedigingsburcht ingrijpend getransformeerd. Maria van Hongarije liet het complex herinrichten tot een residentieel paleis in renaissancestijl, dat bekendstond als een hof van plaisanterie. Deze ingreep weerspiegelde de toenmalige hofcultuur, waarin comfort, esthetiek en representatie zwaarder doorwogen dan louter defensieve functies.
Tijdens de tweede helft van de zestiende eeuw werd het kasteel meegesleurd in de gewelddadige context van de Tachtigjarige Oorlog. Het complex wisselde meermaals van bezetting tussen Spaanse en opstandige Nederlandse troepen, wat leidde tot schade en verval. In 1597 gaf de Nederlandse prins Maurits van Nassau, in het kader van zijn militaire operaties, opdracht om de noordelijke zijde van het kasteel in brand te steken. Deze vernietiging betekende het definitieve einde van de militaire betekenis van het complex als vesting.
In de achttiende en negentiende eeuw kende het kasteel een periode van geleidelijke achteruitgang. Politieke instabiliteit, wisselende eigendomsverhoudingen en een gebrek aan structureel onderhoud leidden ertoe dat het gebouw zijn residentiële functie verloor. Het kasteel werd onder meer gebruikt als opslagruimte en stadsmagazijn, wat het architecturale en historische karakter verder aantastte.
Aan het begin van de twintigste eeuw verkocht de stad Turnhout het sterk verwaarloosde complex aan het provinciebestuur. Na de Eerste Wereldoorlog werd een grootschalige restauratiecampagne opgestart onder leiding van architect Jules Taeymans. Deze restauratie werd uitgevoerd in een neobarokke interpretatie, die aansloot bij de toen gangbare restauratiepraktijken en waarbij gestreefd werd naar een herwaardering van het monumentale karakter van het kasteel, eerder dan naar een strikt archeologische reconstructie.
In recente tijden werd het kasteel opnieuw grondig gerestaureerd en aangepast aan hedendaagse noden. Vandaag huisvest het gebouw het gerechtshof, waarbij de combinatie van historische architectuur en moderne infrastructuur het kasteel een hernieuwde publieke en institutionele functie verleent. Deze laatste restauratiecampagne heeft het complex opnieuw een waardige uitstraling gegeven en bevestigt zijn blijvende rol als een van de belangrijkste historische monumenten van Turnhout.