Het Steen van Elewijt kent een oorsprong die teruggaat tot de 11de eeuw, toen het werd opgericht als een motteburcht. Deze vroege versterking bestond uit een groot houten hoofdgebouw met een uitkijktoren, geplaatst op een kunstmatig opgeworpen heuvel. De motte maakte deel uit van een defensief netwerk dat het domein van de heren van Grimbergen moest beschermen tegen de expansiedrang van het hertogdom Brabant. De ligging was strategisch gekozen: aan een meander van de Baerbeek en op korte afstand van de Zenne, wat zowel natuurlijke bescherming als controle over het omliggende landschap bood.
Rond het jaar 1300 werd de houten versterking vervangen door een stenen burcht. Deze overgang van hout naar steen weerspiegelt de toenemende nood aan duurzame en beter verdedigbare constructies in een periode van politieke instabiliteit en feodale machtsstrijd. De stenen burcht vormde de kern van het latere waterkasteel en legde de basis voor de verdere architecturale ontwikkeling van Het Steen.
In de loop van de eeuwen kende Het Steen een reeks vooraanstaande bewoners. In de 16de eeuw verbleef er onder meer Maria-Kristina van Egmont, dochter van Lamoraal van Egmont, de beroemde edelman die in 1568 samen met Filips van Montmorency op bevel van de hertog van Alva werd onthoofd op de Grote Markt van Brussel. Haar aanwezigheid verbindt Het Steen rechtstreeks met de turbulente periode van de Tachtigjarige Oorlog en de godsdienstige en politieke spanningen die de Nederlanden in die tijd teisterden.
Na een lange periode van oorlogen en religieuze conflicten brak in de vroege 17de eeuw een rustiger fase aan. Vanaf 1619 was Jan Cools, heer van Korbeek, eigenaar van het domein. Zijn financiële situatie bleek echter precair: door zware schulden was hij genoodzaakt het inmiddels vervallen kasteel in 1631 van de hand te doen. Deze verkoop luidde een van de meest opmerkelijke hoofdstukken in de geschiedenis van Het Steen in.
In datzelfde jaar werd het kasteel aangekocht door Peter Paul Rubens voor de aanzienlijke som van 93.000 carolusgulden. De wereldberoemde schilder liet Het Steen grondig herstellen en aanpassen tot een comfortabele landelijke residentie. Vanaf 1635 verbleef Rubens er regelmatig samen met zijn tweede echtgenote, Hélène Fourment, tot aan zijn overlijden in 1640. Het landschap rond Elewijt vormde een belangrijke inspiratiebron voor zijn oeuvre. Verschillende van zijn bekende landschappen, waaronder het Herfstlandschap met uitzicht op Het Steen, tonen het kasteel en zijn omgeving en behoren tot de hoogtepunten van de Vlaamse barokschilderkunst. Na Rubens’ dood bleef het domein in handen van zijn weduwe, en door haar tweede huwelijk ging het eigendom over op de familie de Bergeyck, later Bergeyck de Broeckhoven.
Tijdens de Franse Revolutie aan het einde van de 18de eeuw werd Het Steen, net als vele adellijke bezittingen, geplunderd en beschadigd. In de 19de eeuw kwam het kasteel in het bezit van de Gentse familie Coppens. Zij namen het initiatief tot een grondige uitbreiding en restauratie, uitgevoerd onder leiding van architect Carpentier. Deze werken gaven het kasteel opnieuw een representatief karakter en pasten het aan aan de wooncomforts van de tijd.
Aan het begin van de 20ste eeuw volgde een nieuwe restauratiefase onder senator de Becker-Remy. Architect Chrétien Guillaume Veraart, die ook elders in België actief was, leidde de werken aan onder meer de brug en het neerhof. Deze ingrepen versterkten het historische karakter van het complex, met respect voor de verschillende bouwlagen uit het verleden.
Tijdens de Tweede Wereldoorlog werd Het Steen tijdelijk ingenomen door opeenvolgende militaire eenheden. Na de oorlog bleef het kasteel zwaar beschadigd achter. Vanaf 1955 begonnen de toenmalige eigenaars met een geleidelijke restauratie, die het verval moest stoppen en het historische patrimonium veiligstellen.
Vandaag presenteert Het Steen van Elewijt zich als een karakteristiek waterkasteel. De laatgotische slottoren vormt nog steeds het oudste en meest markante onderdeel, terwijl de twee zijvleugels uit de 16de eeuw getuigen van de renaissanceperiode. De voorgebouwen, opgetrokken in laatbarokke stijl, dateren uit de 18de eeuw en weerspiegelen een fase van hernieuwde residentiële grandeur. In de eerste helft van de 19de eeuw werden de stallen en loodsen herbouwd, wat leidde tot het huidige ensemble.
Het Steen vormt zo een gelaagd geheel waarin middeleeuwse verdedigingsarchitectuur, renaissancecomfort en barokke representatie op harmonieuze wijze samenkomen. Na eeuwenlang privébezit werd het kasteel in 2019 aangekocht door Toerisme Vlaanderen, met als doel het domein te restaureren en opnieuw toegankelijk te maken voor het brede publiek, zodat dit uitzonderlijke stuk erfgoed zijn plaats in het culturele landschap kan blijven innemen.